Literatuur: geschiedenis van onderwijs


Ben Wilbrink

Ben Wilbrink

Zie ook onderwijs.htm
Zie ook schoolboeken.htm





Zeer veel literatuur is genoemd (en geannoteerd) in het SVO-project ‘Leren waarderen’, en het daarop gebaseerde ‘Assessment in historical perspective’ van 1997.



Studies in Educational Evaluation, 1997, 23, 31-48. html




Rijcklof Hofman (2009). Johan Cele (1343-1417) en de bloei van de Latijnse school te Zwolle. In Els Rose & Mariken Teeuwen: Middeleeuwse Magister. Feestbundel aangeboden aan Árpád P. Orbán bij zijn emeritaat. Verloren. 187-200. info







T. Kuiper (1929). De plaats van het testonderzoek in de aansluiting tussen lager- en middelbaar onderwijs. Mededelingen van het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam. No. 7. J. B. Wolters Uitgevers-Maatschappij. pdf 19Mb scan




G. van Veen (1930). De proefklassen van september 1928 aan het Barlaeus- en Vossiusgymnasium te Amsterdam. Mededeelingen van het Nutsseminarioum voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam. No. 10. J. B. Wolters. scans 10Mb




Kohnstammn, Ph. (1931). De betekenis der school voor de geestelijke volksgezondheid. Mededelingen van het Nutsseminarium voor Pedagogiek aan de UvA). Groningen-Den Haag.



A. H. van der Hoeve, Ph. Kohnstamm & G. van Veen (1935). Stil-lees-stof als denk-materiaal en denk-maatstaf. Een onderzoek aangaande de vorming en toetsing van 'theoretische intelligentie'. J. B. Wolters' Uitgeversmaatschappij. Mededelingen van het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam No. 24. [aanwezig: KB; UB Leiden in de reeks Mededelingen van het Nutsseminarium] scan p. 0-57 22Mb - [geen scan van 58-107] - 208-245 - 246-261 - 262-288


Extreme denksommen (Bijlage Vï), in dit onderzoek uit 1935 gebruikt. De onderzoekers noemen het rekenen, en relateren de resultaten op deze ‘rekenopgaven’ aan de resultaten op de taalopgaven (vooral tekstbegrip).




B. G. Palland (1935). Een intelligentieonderzoek op een tiental Amsterdamse scholen. Mededelingen van het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam. No. 25. J. B. Wolters Uitgevers-Maatschappij. pdf 30Mb scan




Nutsseminarium (1938). Rapport van het Nutsseminarium aan de directeuren, vereniging van hogere burgerscholen in de voormalige 5e inspectie, naar aanleiding van de proef in September 1936 genomen met taal- en rekenwerk in den geest van het rapport-Bolkestein. Mededelingen van het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam. No. 32. J. B. Wolters Uitgevers-Maatschappij. pdf 13Mb scan




C. A. Reeser & H. Turkstra (rapporteurs) (1940). Rapport uitgebracht aan het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam omtrent door de Wiskunde-Werkgroep samengestelde opgaven voor het toelatingsexamen 1939 (Rekenen ï). Mededelingen van het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam. No. 33. J. B. Wolters Uitgevers-Maatschappij. [aanwezig: KB, UB Leiden] pdf scans 20Mb


Tot de genoemde werkgroep behoorden o.a. Philip Kohnstamm (vz), E. W. Beth, E. J. Dijksterhuis, Tatjana Ehrenfest-Afanassjewa.



Cornelis Adriaan Reeser (1941). Vergelijking van toelatingsexamen rekenen ï 1939 (opgaven Nutsseminarium) met de rapportcijfers voor wiskunde in de 1e klasse 1940. Mededelingen van het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam ; no. 35. Wolters. Overdruk uit Paedagogische Studiën, april 1941, 56-66. lees artikel hier


Reeser kletst hier maar een eind weg, met data van een paar handenvol leerlingen in de hand. Grappig is het volgende:



C. A. Reeser & H. Turkstra (rapporteurs) (1940). Rapport uitgebracht aan het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam omtrent door de Wiskunde-Werkgroep samengestelde opgaven voor het toelatingsexamen 1940 (Rekenen ï). Mededelingen van het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam. No. 37. J. B. Wolters Uitgevers-Maatschappij. [aanwezig: KB] pdf scans 16Mb






W. H. Brouwer, I. C. van Houte & P. Post (1948). Het meisje van 12 tot 14 jaar. Een onderzoek naar de prestaties van leerlingen der eerste klasse van de Primaire Opleiding aan Nijverheidsscholen voor Meisjes. Mededelingen van het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam No. 42. Wolters' Uitgeversmaatschappij. Vervolgonderzoek 1951, Mededelingen nr 51. scans blz. 1-102 en scans blz. 103-202


- scans vervolonderzoek 1951 Voor annotaties zie hier




Nutsseminarium (1959, 1961). Schoolkinderen uit onderscheiden Nederlandse milieus. Deel I Bodemonderzoek, Deel ï Veldbewerking. Mededelingen van het Nutsseminarium voor Pedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam., no 62, no 67. [UB Leiden]




Wijnkoop, A. A. van Wijnkoop (1965). Verder leren. Een sociologisch onderzoek naar de differentiële deelneming van sociale milieus aan de diverse schoolsoorten van voortgezet onderwijs. Wolters. — Proefschrift Universiteit van Amsterdam, handelseditie uitgegeven door Wolters, in de Mededelingen van het Nutsseminarium voor Pedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam (#71).



Nutsseminarium (1967). Proeve van een leerplan voor het basisonderwijs A, B. Nutsseminarium voor pedagogiek aan de universiteit van Amsterdam. - - 224 blz + box met proeven expressievakken: muzikale vorming en tekenen 31 blz; idem lichamelijke opvoeding 34 blz; idem nuttige handwerken en handenarbeid 43 blz.; aardrijkskunde en verkeersonderwijs 75 blz; vaderlandse geschiedenis 48 blz; kennis der natuur 50 blz; schrijven 15 blz.; moedertaalonderwijs 157 blz.; rekenen 160 blz



N. Deen (1969). Een halve eeuw onderwijsresearch in Nederland. Wolters-Noordhoff. (ook als Proefschrift Uva / Mededelingen nr 76 Nutsseminarium)



Hessel Turkstra en Jan Karel Timmer (1956 2e druk). Naar een nieuwe didactiek in de lagere school. Wolters. twee delen [aanwezig in de KB] De pdf-bestanden met scans zijn omvangrijk (20 Mb of meer): scan Ia - scan Ib - scan ïa - scan ïb



Rita Copeland & Ineke Sluiter (2009). Medieval grammar & rhetoric. Language arts and literary theory, AD 300-1475. Oxford University Press. Leiden - contents



Verslag van den Staat der Hooge-, Middelbare en Lagere Scholen in het Koninkrijk der Nederlanden (1842-1908). dbnl.nl




Wolfgang Franke (1963). The Reform and Abolition of the Traditional Chinese Examination System. Boston: East Asian Research Center, Harvard University, 1963). UB Leiden



Howard S. Galt (1951). A history of Chinese educational institutions. Vol. I: To the end of the Five dynasties( A.D. 960). London: Probsthain. UBL: 334 E35; of Sinologisch Instituut. fc van hoofdstuk over examens in T'ang, en van enkele andere relevante passages




Johanna M. Menzel (Ed.) (1963/1966). The Chinese civil service. Career open to talent? Boston: Heath. UBL S58 2. fc Bevat veelal ingekorte reprints van artikelen, hoofdstukken en boeken. Kracke, E. A., Jr. Family vs. merit in the examination system (from 'Family vs. merit in the chinese civil service examinations during the empire', HJAS, X (1947), 103-05, 108-123). Kuang-Tan, P'An, & Hsiao-T'ung, Fei, City and village: the inequality of opportunity (translated from the Chinese source). Chung-Li, Chang, Merit and money (from 'The chinese gentry: studies on their role in nineteenth century chinese society.' Seattle: U. of Washington Press, 1955, p. 182-197, 210, 214-216). Ho, Ping-Ti, Family vs. merit in the Ming and Ch'ing dynasties (from 'The examination system and social mobility in China, 1368-1911.' Proceedings of the 1959 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society, pp. 60-65). Wittfogel, K. A. The hereditary privilige vs merit (from 'Public office in the Liao Dynasty and the Chinese examination system' HJAS, X (1947), p. 23-33, 35-40). Hsü, Francis . K. Patterns of downward mobility (from 'Social mobility in China' Am.Soc.Rev., XIV (1949), p. 764-771). Marsh, Robert M. Bureaucratic and non-bureaucratic determinants of promotion (from 'Bureaucratic constraints on nepotism in the Ch'ing period.' JAS, XIX (1960), p. 118-132). Weber, Max. The struggle of monarch and nobility: origin of the career open to talent (from H. H. Gerth & C. W. Mills (Eds.) From Max Weber: essays in sociology. Oxford UP 1946, p. 416-420, 423-426). Wittfogel, Karl A. Mobility in an oriental despotism (from 'Oriental despotism. Yale UP, 1957, p. 343, 345-354, 363-364). Kracke, E. A., Jr. Region, family, and individual in the examination system (in J. K. Fairbank, ed. Chinese thought and institutions. U. of Chicago P. 1957, 251-268 (sterk ingekort). Friese, H. Qualification for office: expertise or character? Kracke, E. A., Jr. Sponsorship and the selection of talent (from 'Civil sevice in early Sung China 960-1067. Cambridge, Mass.: Harvard UP). Nivison, D. S. The criteria of excellence (from 'The confucian persuasion' by Arthur F. Wright (Ed.), Stanford UP 1960). Van het hele boekje een kopie gemaakt.




Geoffrey Howson (1982). A history of mathematics education in England. Cambridge UP




Klaus L. Hartmann, Friedhelm Nyssen & Hans Waldeyer, (Hrsg.) (1974). Schule und Staat im 18. und 19. Jahrhundert. Edition Suhrkamp.



Margret Kraul (1984). Das deutsche Gymnasium 1780-1980. Frankfurt a/M: Suhrkamp.



Herbert M. Kliebard (2004 3rd). The Struggle for the American Curriculum: 1883-1958. Taylor & Francis. [als eBook in KB te leen] [deze 3e editie nog niet gezien]



Fritz K. Ringer (1990). The decline of the german mandarins. Wesleyan University Press / University Press of New England. Zie ook Albisetti, J. C. (1994). The decline of the German mandarins after 25 years. History of Education Quarterly, 1994, 34, 453-466 (wel gezien, geen kopie van gemaakt; Rothblatt 1997 Writing University History verwijst ernaar).



Reba N. Soffer (1994). Discipline and power. The university, history, & the making of an English elite 1870-1930. Stanford University Press. Nog niet stelselmatig doorgenomen. Al wel gevonden: p. 159 For anyone attempting an honours degree in history, the strength of the Oxford School was exactly its orderly teaching of ’facts.’ These students wanted a ’first’ or a ’second,’ and Oxford teachers organized history to enable students to achieve their goals.



Pierre Bourdieu (1984/1988). Homo academicus. Oxford: Polity / Blackwell.



Pierre Bourdieu (1989). La noblesse d'état. Grandes Écoles et esprit de corps. Les Éditions de Minuit.



Pierre Bourdieu et Jean-Claude Passeron (1970). La reproduction. éléments pour une théorie du système d'enseignement. Les Éditions de Minuit.



S. Kozlowska-Budkowa, F. Kavka, E. Kovàcs, F. Gall, S. Stelling-Michaud, E. Garin, J. le Goff, W. A. Pantin, M. Steinmetz, B. Lesnodorski, G. A. Novicki (1967). Les universités Européennes du XIVe au XVïIe siècle. Aspects et problèmes. Librairie Droz.



M-M. Compère & Dolorès Pralon-Julia (1992). Performances scolaires de Collégiens sous l’Ancien Régime. Etude de six séries d’exercices latins rédigés au collège Louis-le-Grand vers 1720. Institut National de Recherche Pédagogique et Publications de la Sorbonne. . (Six paquets de copies (deux thèmes, un de versions et trois de vers latin), rédigées vers 1720 par les collégiens de Louis-le-grand, sont analysées de façon approfondie de manière à confronter les normes des exercices aux réalisations concrètes des élèves, dont on mesure ainsi les méthodes de travail, les difficultés rencontrées et l'inégale réussite.) (ingevoegd: Marie-Madeleine Compère & Dolorès Pralon-Julia (1990). Les exercices latins au Collège de Louis-le-Grand vers 1720. Histoire de l'éducation, mai 1990, 5-51.)



F. F. Blok (1999). Isaac Vossius en zijn kring. Zijn leven tot zijn afscheid van koningin Christina van Zweden 1618-1655. Groningen: Egbert Forsten.



K. van Berkel, M. J. van Lieburg & H. A. M. Snelders (1991). Spiegelbeeld der wetenschap. Het Genootschap ter bevordering van Natuur-, Genees- en Heelkunde 1790-1990. Erasmus Publishing.



Bartels, A. Bartels (1963). Een eeuw middelbaar onderwijs 1863-1963. Wolters. (toegevoegd: Een eeuw middelbaar onderwijswet herdacht. Groningen: J. B. Wolters. brochure 48 blz. Hierin: Ph. J. Idenburg: Thorbecke's Middelbaar Onderwijswet - J. Karsemeier: De wet-Thorbecke op het Middelbaar Onderwijs (1863) in de praktijk - H. H. Janssen: Van Middelbaaronderwijswet 1863 naar Mammoetwet 1963)



Bartels, A. Bartels (1947). 75 jaar middelbaar onderwijs 1863-1938. Wolters.



M. H. W. Aalders (1997). Tussen kazerne en universiteit. De discussie over opvoeding en onderwijs aan de Koninklijke Militaire Academie te Breda in de negentiende eeuw. Nijmegen: GNI.

Behandelt ook in vogelvlucht de geschiedenis van andere militaire opleidingsinstituten zoals die in Frankrijk en Pruisen. Gezien de belangrijke positie die deze laatste hebben in de ontwikkeling van examens, ben ik heel benieuwd in hoeverre er invloed is geweest op het onderwijs aan de KMA, en via de KMA op dat van ander hoger onderwijs in Nederland.



Jan Simon van der Aa (1890). De rijksopvoedingsgestichten in Nederland. Amsterdam: Boeloffzen en Hübner. Proefschrift Universiteit van Amsterdam.



Adalbert Rang (1993). ‘Bildungsbürger’ or citizen? The case of Wilhelm von Humboldt. Paedagogica Historica: International Journal of the History of Education, 29, 711-717. abstract




Sheldon Rothblatt (1993). Modern citizenship and mass higher educational systems in the United States. Paedagogica Historica: International Journal of the History of Education, 29, 718-734. abstract




Jan C. C. Rupp (1993). CITIZENSHIP, EDUCATION AND THE NATION-STATE. THE INCLUSIVENESS OF THE EDUCATIONAL SYSTEMS IN THE UNITED STATES AND THE NETHERLANDS. Paedagogica Historica: International Journal of the History of Education, 29, 735-753. abstract




Ludo Milis (1993). Children and youth. The medieval viewpoint. Paedagogica Historica: International Journal of the History of Education, 29, 15-32. abstract




John Springhall (1993). Entering the world of work: The transition from youth to adulthood in modern European society. Paedagogica Historica: International Journal of the History of Education, 29, 33-52 abstract




Pieter R. D. Stokvis (1993). From child to adult: transition rites in the Netherlands ca. 1800-1914. Paedagogica Historica: International Journal of the History of Education, 29, 77-91. abstract




Frans van Poppel (1993). Marriage as a farewell to youth: regional and social differentiation in the age at marriage in the nineteenth-century Netherlands. Paedagogica Historica: International Journal of the History of Education, 29, 93-123. abstract




P. Osmund Lewry (1982). Thirteenth-century examination compendia from the faculty of arts. In Les genres littéraires dans les sources théologiques et philosophiques médiévales. Louvain-la-Neuve. 101-116.


Een prachtige vondst. Ik vraag me al heel lang af wat dat middeleeuwse examen concreet in kan houden. Dit artikel licht een tipje van die sluier op, omdat er een soort repetitie-boekjes blijkt te hebben bestaan, met daarin examenvragen en hun antwoorden. Jazeker, geschreven door meesters, niet door bachelors. Vergelijk de Chinese bedrijvigheid met boeken met examenopgaven en goede antwoorden daarop. Afijn, laat ik dit artikel eens doorspitten. Dan blijkt een probleem te zijn erachter te komen hoe precies die vragen en antwoorden er uitzien. Daarvoor moet ik waarschijnlijk terug naar de oorspronkelijke artikelen van Grabmann, en andere artikelen door Lewry geoemd.



Roy MacLeod (Ed.) (1982). Days of judgement. Science, Examinations and the Organization of Knowledge in Late Victorian England. Nafferton Books (Driffield). Besproken in History of Education, 1983?, 303-4.




C. T. Hu (1984). The historical background: examinations and control in pre-modern China. Comparative Education, 20, 7-26. abstract


Een aardig introducerend artikel dat makkelijk bereikbaar is. Voor mij dus minder interessant, wel bevat het enkele citaten uit Chinese bronnen die ik zou kunnen gebruiken. Verwijst naar een publicatie van Max Weber waarvan ik nog niet op de hoogte was.



E. A. Kracke, Jr. (1947). Family vs. merit in Chinese civil service examinaions under the empire. Harvard Journal of Asiatic Studies, 10, 103-123. Reprinted in Bishop, J. L. (1968). Studies of governmental institutions in Chinese history, 173-193. abstract




K. D. M. Snell (1996). The apprenticeship system in British history: the fragmentation of a cultural institution. History of Education, 25, 303-321. abstract


Gaat erg ver terug in de geschiedenis, gilden dus ook.



Sarah V. Barnes (1996). England’s civic universities and the triumph of the Oxbridge ideal. History of Education Quarterly, 36, 271-305. abstract




Roger Chartier (1982?). Espace social et imaginaire social: les intellectuels frustrés au XVïe siècle. Annales. Économie, Sociétés, Civilisations, 2, 1982, 389-400. pdf




Willem Frijhoff (1986). Université et marché de l'emploi dans la république des Provinces-Unies. In Julia, D., & Revel, J., & Chartier, R. (eds.). Les universités européennes du XVIe au XVïIe siècle. Histoire sociale des populations étudiantes. Vol. I. (Uitgever vergeten te noteren, dat is EHES oid) Paris. p. 205-243. () UBL 1993 D 41 (volume 1); 1993 D 42 (volume 1)..


gaat over de arbeidsmarkt!



Konrad H. Jarausch (Ed.) (1983). The transformation of higher learning, 1860-1930: expansion, diversification, social opening, and professionalization in England, Germany, Russia and the United States. University of Chicago Press. Stuttgart: Klett-Cotta. integraal online


Ik heb van meerdere hoofdstukken een kopie gemaakt: hardstikke boeiend materiaal.



Joanne Brown (1992). The definition of a profession. The authority of metaphor in the history of intelligence testing, 1890-1930. Princeton Universty Press. [als eBook in KB] site




Barbara Finkelstein (1991). Dollars and dreams: classrooms as fictitious message systems, 1790-1930. History of Education Quarterly, 31, 463-487. preview




Wolfram Fischer & Peter Lundgreen (1975). The recruitment of administrative personnel. In Tilly, C. (ed.). The formation of national states in western Europe. Princeton University Press. 456-561 (genoemd in Webber, 1989)




Gerber, U. (1970). Disputatio als Sprache des Glaubens. Eine Einführung in das theologische Verständnis der Sprache an Hand einer entwicklungsgeschichtlichen Untersuchung der disputatio und ihres Sprachvollzuges. Zürich, EVZ-Verlag. [UB Leiden] De disputatie bij Thomas van Aquino, bij Luther.




Pierre Caspard (1998). The School in Crisis, Crisis in the Memory of School. School, Democracy and Economic Modernity in France from the late Middle Ages to the Present Day. Paedagogica Historica, Volume 34,, 691-710 abstract




Wingens, M. (1998). The motives for creating institutions of higher education in the Dutch Republic during its formative years (1574-1648). Paedagogica Historica, 34, 443-451. abstract




Rainer Christoph Schwinges (1998). The medieval German university: transformation and innovation. Paedagogica Historica, 34, 375-388. abstract


Over de aantallen studenten, hun zo verschillende achtergronden, de typische Duitse universiteit die vier faculteiten telde, bestuurders die vooral hun monarch en minder de wetenschap en het onderwijs dienden.



Martin Grabmann (1909, 1911). Die Geschichte der scholastischen Methode. Erster Band: Die scholastische Methode von ihren ersten Anfängen in der Väterliteratur bis zum Beginn des 12. Jahrhunderts. Zweiter Band: Die scholastische Methode im 12. und beginnenden 13. Jahrhundert. Herdersche Verlagshandlung. [UB Leiden] alleen deel 1 integraal online




Hester Jenkins & D. Caradog Jones (1950). Social class of Cambridge University alumni of the 18th and 19th centuries. British Journal of Sociology, 1, 93-116. abstract




David F. Labaree (1986). Curriculum, credentials, and the middle class: a case study of a nineteenth-century high school. Sociology of Education, 59, 42-57 abstract




George F. Madaus (1994). A technological and historical consideration of equity issues associated with proposals to change the nation's testing policy. Harvard Educational review, 64, 76-95. abstract


Een verontrustende uiteenzetting



Fiona M. S. Paterson (1989). Out of place: Public policy and the emergence of truancy. The Falmer Press.


verzuim, uitval. Een belangrijke documentatie van 19e-eeuwse toestanden, mogelijk ook met beoordelen (als dwang-instrument?).



Gaines Post (1934). Parisian masters as a corporation, 1200-1246. Speculum, 9, 421-445. Reprinted in Studies in medieval legal thought (Princeton, 1964), 27-60.




Pierre Riché, P. (1991). Réflexions sur l’histoire de l’éducation dans le haut moyen âge (Ve-XIe siècles). Histoire de l’éducation, no. 50, 17-38.


Een overzicht van het onderzoek naar deze periode. Een paar mogelijk interessante verwijzingen:



Dennis Warwick & John Williams (1980). History and the Sociology of Education. British Journal of Sociology of Education, 1, 333-346. abstract


Leuk artikel, ik begrijp eruit dat ik me aardig als onderwijssocioloog aan het ontwikkelen ben!



Robert Anderson (1971). Secondary Education in Mid Nineteenth-Century France: Some Social Aspects. Past & Present, 53, 121-146. abstract




Bradley, M. (1985). Civil engineering and social change: the early history of the Paris Ecole des ponts et chaussées. History of Education, 14, 171-183. abstract


Vooral interessant door gegevens over de émulation., het rangordenen.



R. P. Dore (1965). Education in Tokugawa Japan. Routledge & Kegan Paul. site




A. Ekker (1864). De Hieronymusschool te Utrecht. 2e gedeelte, van 1636-1849. Utrecht: L. E. Bosch en Zoon. integraal books.google.nl




Jean-Pierre Briand & Jean-Michel Chapoulie (1993). L'institution scolaire et la scolarisation: une perspective d'ensemble. Revue française de sociologie, 34, 3-42.




David Ayalon (1988). Outsiders in the lands of Islam. London. artikel met beschrijving van de Mammelukken (Mamluks) gekopieerd: over selektie van die lui.




Phoenix, 1992, 38 nr 3. Themanummer 'Opleiding in het oude nabije oosten.'




Bernardo C. Bazan (1982). La 'quaestio disputata', in Les genres littéraires dans les sources théologiques et philosophiques médiévales. Louvain-la-Neuve. \




Jacques-Guy Bougerol (1982). De la reportatio à la redactio (Saint Bonaventure, Qu. disp. De perfectione evangelica, q. 2, a. 2 dans les états successifs du texte). In Les genres littéraires dans les sources théologiques et philosophiques médiévales. Louvain-la-Neuve. 51-66.




Hermann Kantorowicz (1939). The quaestiones disputatae of the glossators. Tijdschrift voor rechtsgeschiedenis/Legal History Review, 16, 1-67. abstract


Een van de belangrijkste publicaties over disputeren.



George Makdisi (1981). The rise of colleges: institutions of learning in Islam and the west. Edinburgh University Press. site




Makdisi, G. (1974). The scholastic method in medieval education: an inquiry into its origins in law and theology. Speculum, 49, 640-661. abstract




Murdoch, J. E. (1982). Mathematics and sophisms in the late medieval natural philosophy and science. In Les genres littéraires dans les sources théologiques et philosophiques médiévales. Louvain-la-Neuve. 85-100.




Alan R. Perreiah (1984). Logic examinations in Padua circa 1400. History of Education, 13, 85-103. abstract




disputatio - Wippel, J. F. (1982). The quodlibetal question as a distinctive literary genre. In Les genres littéraires dans les sources théologiques et philosophiques médiévales. Louvain-la-Neuve. 67-84.




Coloman Viola (1982). Manières personnelles et impersonnelles d’aborder un problème: saint Augustin et le Xïe siècle. Contribution à l’histoire de la ‘quaestio’, in Les genres littéraires dans les sources théologiques et philosophiques médiévales. Louvain-la-Neuve. p. 11-30. (verwijzing van Weijers, p. 336, resp. 337)




Bernardo C. Bazàn, Danielle Jacquart, Gérard Fransen & John W. Wippel (1985). Les questions disputées et les questions quodlibétiques dans les facultés de théologie, de droit et de médecine. Turnhout: Brepols. Typologie des sources du moyen âge occidental, fasc.




Joseph Needham & Lu Gwei-djen, L. (1970). China and the origin of qualifying examinations in medicine. In Needham, J., Clerks and craftsmen in China and the West. Lectures and addresses on the history of science and technology (379-395). Cambridge University Press.


Beschrijft examens voor geneeskundigen, vooral tijdens de T'ang, en invloed daarvan op Arabische wereld in de 9e eeeuw ongeveer. Enkele krasse uitspraken over invloed van Chinese examens op ontwikkeling van universitaire examens in het Westen.



Ssu-Yü Têng, (1943/1968). Chinese influence on the Western examination system. Harvard Journal of Asiatic Studies, 267-311. . abstract [JSTOR read online for free]




John Gascoigne (1984). Mathematics and meritocracy: The emergence of the Cambridge Mathematical Tripos. Social Studies of Science, 14, 547-584. abstract




Keith Hoskin (1979). The examination, disciplinary power and rational schooling. History of Education, 8, 135-146. (on Farish) abstract




C. Stray (2001). The Shift from Oral to Written Examination: Cambridge and Oxford 1700-1900. [Ik heb met Christopher Stray gecorrespondeerd] abstract




Han Min & Yang Xiuwen (2001): Educational Assessment in China: Lessons from history and future prospects. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 8, 5-10. abstract




David B. Wilson (1982). Experimentalists among the mathematicians: Physics in the Cambridge Natural Sciences Tripos, 1851-1900. Historical Studies in the Physical Sciences, 12, 325-371. read online for free




František Šmahel Die Prager Universität im Mittelalter. Brill. [eBook KB] site




George F. Madaus & Laura M. O'Dwyer, (1999). A Short History Of Performance Assessment. Lessons learned. Phi Delta Kappan, May. [Volledige artikel als file beschikbaar (op de site van Encyclopaedia Brittannica?).]


Maakt waarschijnlijk ook gebruik van materiaal in mijn 1997, maar is een heel eigen manier om naar de geschiedenis van beoordelen te kijken. Goed stuk.



Harold Silver (2006): ‘Things change but names remain the same’: Higher Education Historiography 1975-2000. History of Education: Journal of the History of Education Society, 35, 121-140.abstract




Gary McCulloch (2006): Education and the Middle Classes: The Case of the English Grammar Schools, 1868-1944. History of Education: Journal of the History of Education Society, 35, 689-704. abstract


De Engelse 'HBS'



Paul Mattingly , Konrad Jarausch , John Craig , Joseph Kett & James Turner (2008): Universities in Europe: North American Perspectives on European Historiography. History of Education: Journal of the History of Education Society, 37, 469-490. abstract




Susanne Wiborg (2010): Why is there no comprehensive education in Germany? A historical explanation. History of Education: Journal of the History of Education Society, 39, 539-556. abstract




Latham, H. (1877). On the action of examinations considered as a means of selection. Cambridge. integraal online




Walter Asmus (Her.) (1982). Johann Friedrich Herbart: Kleinere pädagogische Schriften. Klett-Cotta. isbn 3608950605



Walter Asmus (Her.) (1982). Johann Friedrich Herbart: Pädagogische Grundschriften. Klett-Cotta. isbn 36089506013



Walter Asmus (Her.) (1982). Johann Friedrich Herbart: Pädagogische-didaktische Schriften. Klett-Cotta. isbn 3608950621




Klaus Schaller (1962). Die Pädagogik des Johann Amos Comenius und die Anfänge des pädagogisches Realismus im 17. Jahrhundert. Heidelberg: Quelle & Meyer. (Habilitationsschrift)


Schaller heeft later ook werken van Comenius opnieuw uitgegeven (Olms Verlagsbuchhandlung Hildesheim)




Makarenko (1976). Anton Makarenko. His life and his work in education. Progress Publishers.




George F. Madaus (1988). The influence of testing on the curriculum. In Laurel N. Tanner (Ed.) (1988). Critical issues in Curriculum (83-121). NSSE. [onmiddellijk daarop volgend: Daniel Tanner (1988). The textbook controversies. pp 122-147. [feedforward, backwash, washback] paywalled




Ivor Goodson (1993). School subjects and curriculum change. Studies in curriculum history. The Falmer Press. isbn 075070098X




W. C. A. Ridderhof (1917 4e). Leerboek der perspectief, ten dienste van candidaten voor de akten lager en middelbaar onderwijs in het teekenen (Ma-Mk) en gedeeltelijk voor de candidaten-onderwijers, ten gebruike op teekenscholen, burgeravondscholen, cursussen, technische scholen en voor zelfstudie. Eerste deel. Deventer: A. E. Kluwer. Met examenopgaven 266-303. Blz. 304 reclame voor deel ï en ïI en examenopgavenen




Rapport over een onderzoek naar de stand van het gewoon lager onderwijs in de provincie Noord-Brabant in 1952 en 1955 verricht in opdracht van de Provinciale Staten van Noord-Brabant. Provinciaal Bestuur van Noord-Brabant, 1957. — 351 pp. softcover, pagina's strak en schoon (Betrokkenen o.a. Souren, Godefroy, Matthijssen. Met dit 'Brabant-cohort' is in de tachtiger jaren vervolgonderzoek verricht door o.a. de econoom Prof. dr J. Hartog.)




J. Verseput (1979).De lange reis langs de tweede weg. Backhuys, uitgever. geen isbn




Sjaak Braster, Ian Grosvenor & Maria del Mar del Pozo Andres (Eds.) (2012). The Black Box of Schooling : A Cultural History of the Classroom. Peter Lang [in KB als eBook]




Claudette Balpe (1997). l'Enseignement des sciences physiques: naissance d’un corps professoral (fin XVïIe - fin XIXe siècle). Histoire de l’éducation, # 73, 49-85. free access




J. D. C. Branger (1973). Onderwijsperspectieven - opleidingsperspectieven. Een vergelijkende studie van het basisonderwijs en de opleidingen van onderwijzend personeel in Engeland en Wales, Nederland en de Duitse Bondsrepubliek. Zaandijk: Heijnis. Dissertatie, VU.




Vijf eeuwen opvoeden in Nederland : idee en praktijk 1500-2000 Bakker, Nelleke 1954- ;Noordman, Jan 1941-; Rietveld-van Wingerden, Marjoke 1950- UBL closed stack 2e editie 2010




Randall Collins (1979). The credential society. An historical sociology of education and stratification. New York: Academic Press.




Willem Wardekker, Monique Volman & Jan Terwel (2014). Curriculum research in the Netherlands. In W.F. Pinar (Ed.), International Handbook of Curriculum Research. 2nd Edition (pp. 340-350). pdf


Dit lijkt, aan de literatuurlijst te zien, een constructivistisch manifest.



Lyn Corno (Ed.) (2001). Education across a century: the centennial volume. NSSE / University of Chicago Press. info




J. M. Rice (1893). The public school system of the United States. New York: The Century Co. archive.org


Genoemd door Cremin, die er zijn eigen boek mee begint.



P. van Duyvendijk, Joh. Janssen en L. van der Zweep (1934). Het pedagogisch opstel. Leidraad bij 't maken van pedagogische opstellen voor hoofdakte-candidaten en de hoogste klassen der kweekschool. Purmerend: J. Muusses.


Bevat door zijn vele onderwerpenschma’s feitelijk een overzicht van het pedagogisch-didaktisch denken begin dertiger jaren in Nederland.



Charles Schmitt (Ed.) (1983). History of Universities , volume ïI 1983. Avebury. isbn 0861270533




Schmitt, Charles Schmitt (Ed.) (1984). History of Universities, volume IV 1984. Oxford University Press. isbn 0198200854







W. Otterspeer (1995). De opvoedende kracht van den groentijd. Het Leidse ontgroenschandaal van 1911. Leiden: Burgersdijk & Niermans. isbn isbn 907508904X




Dirk van Miert (2005). Illuster onderwijs. Het Amsterdamse Athenaeum in de Gouden Eeuw, 1632-1704. Bert Bakker. isbn 9035128087




J. W. van Hulst, I. van der Velde & G. Th. M. Verhaak (Red.) (1970) Vernieuwingsstreven binnen het Nederlandse onderwijs in de periode 1900-1940. Wolters-Noordhoff. isbn 900141480X




Kees Mandemakers (1996). HBS en gymnasium. Ontwikkeling, structuur, sociale achtergrond en schoolprestaties, Nederland ca. 1800-1968. Amsterdam: Stichting beheer ïSG 1996. isbn 9068611143


Is een ingekorte versie van proefschrift Gymnasiaal en middelbaar onderwijs. Ontwikkeling, structuur, sociale achtergrond en schoolprestaties, Nederland ca. 1800-1968. uitgegeven in 2 delen. promotoren Henk van Dijk en Jaap Dronkers.



Ernst Jan Kuiper (1958). De Hollandse 'Schoolordre' van 1625. Een studie over het onderwijs op de Latijnse scholen in Nederland in de 17e en 18e eeuw. Wolters. Proefschrift Universiteit van Amsterdam.


Gedetailleerde beschrijving van inhouden en methoden van onderwijs, door mijn eigen leraar Latijn



D. Buddingh (1842). Geschiedenis van opvoeding en onderwijs. 's-Gravenhage: J. M. van 't Haaff. — Laatste deel online: archive.org




M. Schoengen (1912). Geschiedenis van het onderwijs in Nederland. Amsterdam. — Uitgegeven in 12 losse afleveringen in Amsterdam, 1911-1912;




Michael Schoengen (1898). Die Schule von Zwolle von ihren Anfängen bis zur Einfürung der Reformation (1582). I. Teil. Von den Anfängen bis zu dem Auftreten des Humanismus. Freiburg. [UB Leiden 96 B 11] transcript


Klein boekje, bepaald geen voorbeeld van neutrale geschiedschrijving. Een later proefschrift op dit onderwerp is van Frederiksen, maar dat mist het grote belang dat de school van Joan Cele heeft gehad voor het Europese onderwijs. Zie daarvoor het proefschrift van Codina Mir, die dat belang boven water bracht.



Pamela Horn (1978). Education in rural England 1800-1914. New York: St. Martin's Press. isbn0312237278




J. S. Hurt (1979). Elementary schooling and the working classes 1860-1918. Routledge & Kegan Paul. isbn 0710002750 info




Francois Furet & Jacques Ozouf (1977). Lire et écrire. L'alphabétisation des Francais de Calvin à Jules Ferry. Els Editions de Minuit. isbn 2707301892 reviewed by Prost




Jan Ligthart (1914). Over opvoeding. Paedagogische opstellen, eerste bundel. J. B. Wolters.




J. D. C. Branger (1995). Twee eeuwen voor de klas, Lerarenopleiding basisonderwijs Haarlem. De Vrieseborch. isbn 9060763947




Peter Jan Knegtmans (2007). From Illustrious School to University of Amsterdam. An illustrated history. Amsterdam University Press. isbn 9789053569641


Dit is een sterk ingekorte vertaling van het oorspronkelijke Nederlands (Professoren van de stad), waarbij de meeste literatuurverwijzingen zijn weggelaten.



J. M. Telders (1922). Uit en over Froebel. Ploegsma.




M. M. Hildebrandt (1992). The external school in Carolingian society. Brill. info




M. L. W. Laistner (1931). Thought and letters in Western Europe, 500-900. New York. [in UBL online beschikbaar, ook voor mij (Google scan)]




Johan Jansen & S. Visser (1958). Van Plato tot Decroly. Studieboek der historische pedagogiek. Muusses. + Vragenboekje behorende bij het Studieboek der historische pedagogiek Van Plato tot Decroly. 284 + 27 blz




J. Aarts (1948). Uit de school der historie. L. C. G. Malmberg.


Nogal encyclopedisch, handig naslagwerkje dus. Jammer dat het geen index heeft.



Jeroen J. H. Dekker (2006). Het verlangen naar opvoeden. Over de groei van de pedagogische ruimte in Nederland sinds de Gouden Eeuw tot omstreeks 1900. Uitgeverij Bert Bakker. isbn 9035129938


Reformpedagogiek!



K. Kuiper (1922). Atheensch jongensleven. H. D. Tjeenk Willink & Zoon.




L. J. Dorsman & P. J. Knegtmans (2015). Spiegel of lachspiegel? De betekenis van de campus novel voor de wetenschaps- en universiteitsgeschiedenis. Verloren. isbn9789087045562 <1--111 blz pb-->info




Pim den Boer (1987). Geschiedenis als beroep. De professionalisering van de geschiedbeoefening in Frankrijk (1818-1914). Nijmegen; SUN. isbn 9061682673


Bevat tal van detals over onderwijs, selectie van professionals.



Konrad H. Jarausch (1990). The unfree professions. German lawyers, teachers, and engineers, 1900-1950. Oxford University Press. info




Leo Molenaar (1994). Wij kunnen het niet langer aan de politici overlaten. De geschiedenis van het Verbond van Wetenschappelijke Onderzoekers 1946-1980. Uitgeverij Elmar. isbn 9038901917




David Beck (1993) Spiegel van mijn leven. Haags dagboek 1624. Verloren. isbn 9065501134 inkijken


Haags schoolmeester en dichter. Dagelijkse bezigheden genoteerd. O.a. gevolgen pestepidemie 1624



David Baneke (2008). Synthetisch denken. Natuurwetenschappers over hun rol in een moderne maatschappij. 1900-1940. Verloren. isbn 9789087040345 info




H. C. Maxwell Lyte (1886). A history of the University of Oxford from the earliest times to the year 1530. Macmillan and Co.


Scaglione 1986 on this book: "still compares favorably with later and ampler histories of Oxford, especially for valuable assessments of the social and psychological performance of teaching."



A. J. Schurink (1936). Biologieonderwijs. Een kritische beschouwing over het plantkundeonderwijs aan de ULO-scholen. Proefschrift RU Utrecht. pdf




Van Atheneum tot Lyceum. Honderd jaar gemeentelijke V.H.M.O. in Maastricht.




Christiane Berkvens-Stevelinck (2001). Magna Commoditas. Geschiedenis van de Leidse universiteitsbibliotheek 1575-2000. Primavera Pers en Universitaire Pers Leiden. isbn 9074310710




H. Th. M. Roosenboom (1997). De Dorpsschool in de Meierij van 's-Hertogenbosch van 1648 tot 1795. Tilburg: Stichting Zuidelijk Historisch Contact. proefschrift. isbn 9070641569




R. Chartier, M. M. Compère, D. Julia (1976) L' éducation en France du XVIe au XVïIe siècle. Sedes. isbn 271815201X




Ellen Condliffe Lagemann (2000). An elusive science: The troubling history of education research. University of Chicago Press. isbn 0226467724 review (see also: Cronbach and Suppes (Eds) (1969). Research for tomorrow's schools.




Lee J. Cronbach and Patrick Suppes (Eds) (1969). Research for tomorrow's schools: Disciplined inquiry for education. London: Collier-Macmillan Limited. LCCC 70-81074




J. H. Meijsen (1976). Lager onderwijs in de spiegel der geschiedenis. 175 jaar nationale wetgeving op het lager onderwijs in Nederland. Staatsuitgeverij. isbn 9012010799


Een onderwijsmuseum op zich ;-)



W. T. M. Frijhoff (1990). Latijnse school en gymnasium als schooltype tot in de negentiende eeuw. In W. T. M. Frijhoff (Red.) (1990). Tempel van hovaardij. Zes eeuwen Stedelijk Gymnasium te Haarlem. Haarlem: Uitgeverij de Vrieseborch. isbn 9060763114 7-24. p. 10: hoe Cele’s pedagogisch systeem door Europa werd verspreid; het Noordnederlands vaderschap ervan. “Vanuit Parijs is het onder de betiteling modus parisiensis verder door Europa verspreid, maar het onderzoek an de laatste jaren heeft het Noordnederlands vaderschap ondubbelzinnig in ere hersteld.” Verwijst naar: Codina Mir (1968), Chartier, Compère, & Julia (1976): L’éducation en France (XVIe-XVïIe siècles); en Compére, 1985: Du collège au lycée (1500-1850).




J. E. Floud (Ed.), A. H. Halsey & F. M. Martin (1956). Social class and educational opportunity. Heinemann ()




Caesarius Mommers & Ger Janssen (1997). Zwijsen een passie voor uitgeven. Geschiedenis van een educatieve uitgeverij. isbn 9027638403


Besproken door Ed de Moor in Willem Bartjens, 17 nr 2, blz 25



H. W. Fortgens & P. J. W. Beltjes: De Latijnse school te Culemborg. 91-149 in: Vereniging Gelre (1953). Bijdragen en Mededelingen Deel LïI 1953. Gelre. Vereeniging tot beoefening van Geldersche Geschiedenis, Oudheidkunde en Recht.


"Van weinig scholen evenwel hebben wij zoveel gegevens uit de 15de eeuw."



Jan Lenders (1988). De burger en de volksschool. Culturele en mentale achtergronden van een onderwijshervorming. Nederland 1780-1850. SUN, tevens proefschrift Leiden. isbn 9061682886